ਮੰਟੋ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ?

11 ਮਈ ਨੂੰ ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ ਦੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਸਬੰਧ 'ਚ       

ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਦਾ ਨਾਂ ਮੈਂ 2007 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆਂ ਸੀ। ਮੰਟੋ ਬਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਪੰਜ ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਮੰਟੋ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ ਐ। ਖੈਰ, ਸਤੰਬਰ 2007 'ਚ ਜਦੋਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਤੀ ਮੈਦਾਨ 'ਚ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਕਿਤਾਬ ਮੇਲਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਨੋਇਡਾ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਾਫੀ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉੱਥੋਂ ਖਰੀਦ ਲਿਆਂਦੀਆਂ। ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਮੰਟੋ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਸੀ। ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ 'ਚ ਜਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਜਿਲਦ 'ਤੇ ਇਹ ਪੜ੍ਹਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਹੱਦ ਨਾ ਰਹੀ ਕਿ ਮੰਟੋ ਦਾ ਜਨਮ ਤਾਂ ਸਮਰਾਲਾ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਿੰਡ ਪਪੜੌਦੀ 'ਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਕੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਏ। ਮੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਏ ਖੰਨਾ ਤੇ ਨਾਨਕਾ ਪਿੰਡ ਸਮਰਾਲਾ ਨਜ਼ਦੀਕ ਬੌਂਦਲੀ। ਯਾਨੀ ਮੇਰੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਮੰਟੋ ਦੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚਲਾ ਫਾਸਲਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। 

2008 'ਚ ਤਬਾਦਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੇਸ਼ੇ ਵੱਜੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਮੰਟੋ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ੧੧ ਮਈ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਯਾਨੀ 10 ਮਈ ਨੂੰ ਮੰਟੋ ਬਾਰੇ ਇਕ ਨਿਊਜ਼ ਰਿਪੋਰਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਪਪੜੌਦੀ ਅਤੇ ਸਮਰਾਲਾ 'ਚ ਕਈ ਜਣਿਆਂ ਤੋਂ ਮੰਟੋ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆਂ। ਪਿੰਡ 'ਚ ਤਾਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਉੱਕਾ ਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਜਾਣਕੇ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੋਈ ਕਿ  'ਟੋਭਾ ਟੇਕ ਸਿੰਘ' ਵਾਲੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।  ਚਲੋ, ਆਖਿਰ ਸਮਰਾਲਾ ਦੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਈਟਾਂ (ਛੋਟੀ ਇੰਟਰਵਿਊ) ਕਰਕੇ ਖਬਰ ਤਾਂ ਬਣਾ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਪਰ ਬਣਿਆਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਇਕ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਔਖੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਜ਼ਹਿਨ 'ਚ ਸੀ। ਖਬਰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋ ਗਈ, ਗੱਲ ਆਈ-ਗਈ। 

ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਗਿਆ। ਫਰਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੀ ਪੈਣਾ,  ਮੰਟੋ ਦੀ ਯਾਦ 'ਚ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਬਣੇ ਜਾਂ ਨਾ !  ਵਿਚ-ਵਿਚਾਲੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਮੇਰਾ ਇਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸਾਥੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮੰਗਕੇ ਲੈ ਗਿਆ,  ਨਾਲ ਮੰਟੋ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਸੀ। ਸਾਲ 2010,  ਮਈ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਜਦੋਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਮੋੜਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਗੱਲ ਮੰਟੋ ਦੀ ਵੀ ਤੁਰ ਪਈ। 11 ਮਈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਖਬਰਾਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਬਸ ਸਮਾਂ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ-ਬਹੁਤ  ਸ਼ਬਦ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਕਰਕੇ ਛਾਪੀ ਜਾਣਗੇ। ਮੈਂ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਕਰਨ ਦੇ ਮੂਡ 'ਚ ਸੀ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਡਿਊਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸੀ। 

ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੰਟੋ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰੋ। ਉਹ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਟੋ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਕੁਝ ਗੰਭੀਰ ਵੀ। ਕਹਿੰਦੇ ਇਹ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉੱਪਰੋਂ ਜਦ ਪਿੰਡ 'ਚ ਮੰਟੋ ਦੀ ਕੋਈ ਯਾਦਗਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ  ਵੱਲੋਂ ਪਿੰਡ 'ਚ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਧੂ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫਾਊਂਡਰ ਮੈਂਬਰ ਨੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਸਮਰਾਲਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੋਬਾਇਲ ਵੀ ਖੜ੍ਹਕਾਏ। ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਚੈਨਲ ਵਾਲੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਪਿੰਡਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਜਾਨਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਿੰਡਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਬਹੁਤਾ ਹੀ ਮੱਠਾ ਸੀ। ਖੈਰ, ਸੰਧੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਪਾਸੇ ਲੱਗੇ ਰਹੇ। 

12 ਜੁਲਾਈ 2010 ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਸੰਧੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਫੋਨ ਆਇਆ। ਕਹਿੰਦੇ ਕੱਲ੍ਹ ਪਪੜੌਦੀ ਵਿਖੇ ਮੰਟੋ ਯਾਦਗਾਰੀ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਏ। ਸਵੇਰੇ 10 ਕੁ ਵਜੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਈਂ। 'ਵਾਹ! ਕਮਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ', ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਮੋਬਾਇਲ ਸੁਣਕੇ ਬੰਦ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਪਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ। 13 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸਾਦੇ ਜਿਹੇ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਦੌ ਸੌ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਾਲੀ ਮੰਟੋ ਯਾਦਗਾਰੀ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦਾ ਪਪੜੌਦੀ ਦੇ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ 'ਚ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਈ  ਨਾਮੀਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰੀ।ਸੰਧੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ "ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ 'ਚ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨੂੰਪੁਰੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਲਾਮ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਏ।" 

ਇਸ ਸਾਲ ਯਾਨੀ 2012 ਨੂੰ 11 ਮਈ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮੰਟੋ ਦੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਹੈ। ਮੰਟੋ ਦੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਸਬੰਧ 'ਚ ਸਮਰਾਲਾ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਕੁ ਥਾਂਵਾਂ 'ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਾਗਮ ਵੀ ਕਰਵਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਪੜੌਦੀ ਮੰਟੋ ਦਾ ਨਾਨਕਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਪਰ ਮੰਟੋ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਿੰਨੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਭਨਾ ਹੁਣ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਤੇ ਇਲਾਕਾ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਕੂਨ ਵੀ ਕਿ ਮੰਟੋ ਜਿਹੇ ਬੇਬਾਕ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ 'ਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੇਖਕ ਦੀ ਉਸਦੇ ਪਿੰਡ 'ਚ ਯਾਦਗਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇਸ ਪਾਸੇ ਲਗਾਉਣ 'ਚ ਜੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਯੋਗਦਾਨ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।    


- ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜਗਦਿਓ 

npsjagdeo@gmail.com